Nhật Bản: phòng ngừa được luật hóa từ gần hai thập kỷ trước
Ít ai biết rằng từ năm 2008, Nhật Bản đã ban hành luật bắt buộc mọi công ty bảo hiểm y tế - cả doanh nghiệp lẫn chính quyền địa phương phải tổ chức khám sức khỏe hàng năm cho người dân từ 40 đến 74 tuổi, gọi là "Tokutei Kenshin" (khám sức khỏe chuyên biệt). Trọng tâm là phát hiện sớm hội chứng chuyển hóa: đo vòng eo, huyết áp, đường huyết, mỡ máu - những chỉ số báo trước nguy cơ tiểu đường và tim mạch trước khi bệnh thật sự xuất hiện. Ai có nguy cơ cao sẽ được chuyển sang chương trình tư vấn sức khỏe chuyên sâu miễn phí. Đây không phải một khuyến nghị, mà là nghĩa vụ pháp lý đã duy trì suốt gần 20 năm, với tỷ lệ tham gia đạt khoảng 58% dân số đủ điều kiện tính đến năm 2022. Đó là lý do vì sao người Nhật không chỉ sống thọ, mà phần lớn còn giữ được sự độc lập, khỏe mạnh ở tuổi già - kết quả của việc phát hiện vấn đề khi nó còn nhỏ, không phải khi đã muộn.
Singapore: biến phòng bệnh thành thói quen có tổ chức
Tháng 7/2023, Singapore khởi động chương trình quốc gia Healthier SG. Mỗi công dân từ 40 tuổi trở lên được khuyến khích chọn một bác sĩ gia đình cố định, cùng xây dựng kế hoạch sức khỏe cá nhân hóa - từ lịch tầm soát, tiêm chủng, đến mục tiêu lối sống cụ thể. Tính đến tháng 5/2026, hơn 1,4 triệu người - 59% dân số đủ điều kiện - đã đăng ký, với hơn 1.100 phòng khám và trạm y tế tham gia. Chỉ trong một năm, tỷ lệ người dân vận động thể chất đầy đủ tăng từ 78,5% lên 84,7%, còn tỷ lệ hút thuốc mỗi ngày giảm xuống mức thấp kỷ lục 8,4%.
Trung Quốc: phòng ngừa ở quy mô công nghệ và dân số
Trung Quốc đang đối mặt tốc độ già hóa dân số thuộc hàng nhanh nhất thế giới - Tổ chức Y tế Thế giới dự báo người trên 60 tuổi sẽ chiếm 28% dân số nước này vào năm 2040. Chính phủ đã xây dựng một nền tảng thông tin chăm sóc người cao tuổi thống nhất toàn quốc, ban hành hướng dẫn quốc gia thúc đẩy ứng dụng robot, trí tuệ nhân tạo trong chăm sóc người già, và năm 2025 thành lập X-Age Project - một liên minh nghiên cứu quy mô lớn nhằm xây dựng "đồng hồ sinh học" đo tuổi tác thực sự của cơ thể, dựa trên dữ liệu của chính người dân Trung Quốc.
Hong Kong: khi hệ thống y tế thể hiện qua tuổi thọ thực tế
Hong Kong hiện có tuổi thọ trung bình 82,7 năm với nam giới và 88,2 năm với nữ giới - thuộc nhóm cao nhất thế giới. Một nghiên cứu đăng trên The Lancet Public Health chỉ ra lợi thế này đến chủ yếu từ tỷ lệ tử vong do bệnh tim mạch và do hút thuốc thấp - kết quả của phòng ngừa kéo dài nhiều thập kỷ, không phải một liệu pháp đơn lẻ nào.
Điểm chung của bốn mô hình trên: không nơi nào trông chờ vào việc người dân tự giác phòng bệnh. Mỗi nơi đều xây một hạ tầng - luật pháp, dữ liệu, bác sĩ gia đình - để việc phòng bệnh trở thành mặc định, không phải ngoại lệ. Và điều đáng chú ý là hạ tầng này thường mất nhiều năm, thậm chí hàng thập kỷ, để hình thành - như trường hợp Nhật Bản.
Và Việt Nam cũng đang có những bước chuyển mình rõ rệt...
Tháng 9/2025, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 72-NQ/TW, đặt mục tiêu từ năm 2026, người dân được khám sức khỏe định kỳ hoặc tầm soát miễn phí ít nhất một lần mỗi năm, có sổ sức khỏe điện tử theo dõi suốt vòng đời, hướng tới tuổi thọ trung bình trên 80 và số năm sống khỏe mạnh trên 71 năm vào năm 2045. Đây là lần đầu tiên phòng bệnh được đặt thành ưu tiên hàng đầu ở cấp độ nghị quyết quốc gia. Tính đến trước 23/7/2026, đã có hơn 30 triệu người - gần 30% dân số - được khám sức khỏe định kỳ hoặc tầm soát miễn phí, dù Bộ Y tế cũng thừa nhận việc triển khai giữa các địa phương vẫn chưa đồng đều.
Nói cách khác, điều mà Nhật Bản đã làm gần hai thập kỷ, hay là vài năm tại Singapore, tuy Việt Nam chúng ta chỉ mới ở giai đoạn bắt đầu, nhưng chắc hẳn đây là một bắt đầu đúng hướng khi xem phòng bệnh là một hệ thống cần đầu tư lâu dài, không chỉ là những khuyến nghị đến với cá nhân.
Đây cũng là lý do tầm soát sức khỏe định kỳ luôn là bước đầu tiên trong chương trình chăm sóc sức khỏe toàn diện tại N2 - bởi trường thọ, ở quy mô quốc gia hay quy mô cá thể, đều bắt đầu từ cùng một nguyên tắc: biết rõ tình trạng cơ thể mình trước khi có vấn đề, thay vì chờ đợi đến khi biểu hiện bệnh dần trở nên rõ rệt.